Vật tư M&E chiếm một phần đáng kể trong chi phí và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ, chất lượng vận hành của công trình. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có trường hợp vật tư được giao đến công trường nhưng hồ sơ chưa đầy đủ, thông số không khớp với phê duyệt hoặc phụ kiện đi kèm không đồng bộ.

Nếu chỉ kiểm tra tên sản phẩm và số lượng, nhiều sai lệch có thể bị bỏ qua cho đến khi lắp đặt hoặc nghiệm thu. Khi đó, việc đổi trả và thi công lại thường gây ảnh hưởng lớn hơn nhiều so với thời gian dành cho khâu kiểm tra đầu vào.

Dưới đây là một số kinh nghiệm và checklist có thể tham khảo khi kiểm tra vật tư M&E trước khi đưa vào sử dụng.
1. Kiểm tra sự phù hợp với hồ sơ được phê duyệt


Căn cứ đầu tiên không phải báo giá hoặc catalogue của nhà cung cấp mà là hồ sơ đã được chủ đầu tư, tư vấn và các bên liên quan phê duyệt.

Cần đối chiếu vật tư thực tế với:

• Bản vẽ thiết kế và bản vẽ thi công.
• Chỉ dẫn kỹ thuật của dự án.
• Bảng khối lượng hợp đồng.
• Hồ sơ trình duyệt vật liệu.
• Catalogue và dữ liệu kỹ thuật đã duyệt.
• Mẫu vật tư đã được xác nhận.
• Danh sách nhà sản xuất hoặc thương hiệu được chấp thuận.
• Tiêu chuẩn áp dụng trong hồ sơ dự án.
• Các yêu cầu riêng về môi trường và điều kiện sử dụng.

Một sản phẩm có thông số kỹ thuật tốt hơn chưa chắc được phép thay thế nếu chưa có sự chấp thuận. Mọi thay đổi về thương hiệu, xuất xứ, vật liệu, kích thước hoặc tiêu chuẩn cần được lập hồ sơ và phê duyệt trước khi đưa vào thi công.
2. Kiểm tra tên và mã nhận diện sản phẩm


Tên thương mại đôi khi không đủ để xác định chính xác một sản phẩm. Khi nhận hàng nên kiểm tra thêm:

• Tên nhà sản xuất.
• Mã sản phẩm hoặc model.
• Kích thước danh nghĩa.
• Vật liệu chế tạo.
• Cấp bảo vệ hoặc lớp hoàn thiện bề mặt.
• Điện áp, dòng điện hoặc công suất nếu có.
• Số lô và ngày sản xuất.
• Nhãn trên sản phẩm và bao bì.
• Tài liệu hướng dẫn đi kèm.

Thông tin trên sản phẩm, bao bì, phiếu giao hàng và hồ sơ chất lượng phải có khả năng đối chiếu với nhau. Nếu model trên hàng thực tế khác với model đã được phê duyệt thì cần làm rõ trước khi nhập kho.
3. Hiểu đúng vai trò của CO và CQ


CO và CQ là hai loại tài liệu thường xuất hiện trong hồ sơ vật tư nhưng không nên xem đây là bằng chứng duy nhất để kết luận chất lượng sản phẩm.

CO – Certificate of Origin thể hiện nguồn gốc hoặc xuất xứ hàng hóa. Tùy loại hàng hóa và yêu cầu hợp đồng, CO có thể được phát hành bởi cơ quan hoặc tổ chức có thẩm quyền.

CQ – Certificate of Quality thể hiện thông tin xác nhận chất lượng của sản phẩm, thường do nhà sản xuất hoặc đơn vị có thẩm quyền phát hành theo từng trường hợp.

Khi kiểm tra CO/CQ cần chú ý:

• Tên nhà sản xuất có khớp với catalogue không?
• Tên và mã sản phẩm có liên quan đến lô hàng thực tế không?
• Số lượng, ngày phát hành và thông tin lô hàng có hợp lý không?
• Tài liệu có thể hiện tiêu chuẩn áp dụng không?
• Chứng từ là bản gốc, bản sao hay bản điện tử?
• Cơ quan hoặc đơn vị phát hành có rõ ràng không?

CO xác nhận xuất xứ chứ không tự động chứng minh rằng sản phẩm đáp ứng mọi yêu cầu kỹ thuật. CQ cũng cần được đối chiếu với nhãn hàng, kết quả kiểm tra và hồ sơ phê duyệt.

Yêu cầu về CO/CQ phụ thuộc vào hợp đồng, chỉ dẫn kỹ thuật và quy định áp dụng cho từng loại vật tư. Không nên áp dụng máy móc cùng một bộ tài liệu cho tất cả sản phẩm trong công trình.
4. Kiểm tra catalogue và tài liệu kỹ thuật


Catalogue sử dụng để trình duyệt phải xác định được đúng model được cung cấp, không nên chỉ sử dụng catalogue chung của cả dòng sản phẩm.

Những thông tin cần đối chiếu gồm:

• Kích thước và dung sai.
• Vật liệu cấu tạo.
• Chiều dày.
• Khối lượng.
• Khả năng chịu tải.
• Cấp bảo vệ.
• Khả năng chống ăn mòn.
• Điều kiện nhiệt độ và độ ẩm làm việc.
• Kiểu liên kết.
• Phụ kiện tương thích.
• Phạm vi ứng dụng.
• Hướng dẫn lắp đặt của nhà sản xuất.

Nếu tài liệu có nhiều model, nên đánh dấu rõ model được đề xuất. Điều này giúp tư vấn và bộ phận nghiệm thu tránh nhầm lẫn giữa sản phẩm được duyệt với các phiên bản khác trong cùng catalogue.
5. Kiểm tra tiêu chuẩn và chứng nhận thử nghiệm


Tiêu chuẩn ghi trên catalogue cần trùng với yêu cầu của dự án hoặc được chấp thuận là tương đương.

Tùy từng loại vật tư, hồ sơ có thể cần:

• Phiếu thử nghiệm của nhà sản xuất.
• Báo cáo thử nghiệm từ phòng thử nghiệm.
• Chứng nhận hợp chuẩn hoặc hợp quy nếu thuộc đối tượng áp dụng.
• Chứng nhận hệ thống quản lý của nhà sản xuất.
• Biên bản thử mẫu.
• Tài liệu xác nhận đặc tính chống cháy, chịu lực hoặc chống ăn mòn.
• Hướng dẫn vận chuyển, bảo quản và lắp đặt.

Khi tiếp nhận báo cáo thử nghiệm, cần kiểm tra xem kết quả đó áp dụng cho đúng sản phẩm hay chỉ cho một dòng sản phẩm tương tự. Tên model, kích thước, vật liệu và tiêu chuẩn trên báo cáo phải có khả năng liên hệ với vật tư thực tế.
6. Kiểm tra ngoại quan và kích thước tại công trường


Sau khi hồ sơ được kiểm tra, vật tư thực tế vẫn cần được nghiệm thu đầu vào.

Nội dung kiểm tra có thể bao gồm:

• Bao bì có nguyên vẹn không?
• Sản phẩm có bị cong, móp, nứt hoặc biến dạng không?
• Bề mặt có bị trầy xước, bong lớp bảo vệ hay xuất hiện dấu hiệu ăn mòn không?
• Kích thước thực tế có phù hợp với hồ sơ không?
• Chiều dày có đáp ứng yêu cầu không?
• Mối hàn, ren, lỗ liên kết và mép cắt có được hoàn thiện không?
• Sản phẩm có đầy đủ nhãn và dấu nhận diện không?
• Phụ kiện có đồng bộ với vật tư chính không?

Không nên chỉ đo một sản phẩm đại diện khi lô hàng có nhiều kích thước hoặc được giao thành nhiều đợt. Cần xây dựng phương án lấy mẫu phù hợp với quy mô lô hàng và yêu cầu nghiệm thu của dự án.
7. Kiểm tra tính đồng bộ của phụ kiện


Một hệ thống M&E thường không thể vận hành đúng chỉ với vật tư chính. Phụ kiện không đồng bộ có thể gây khó khăn khi lắp đặt và ảnh hưởng đến khả năng chịu lực, tiếp địa, chống nước hoặc độ kín của hệ thống.

Ví dụ cần kiểm tra sự đồng bộ giữa:

• Thang máng cáp và nối máng, co, tê, giảm, nắp và bộ liên kết.
• Ống luồn dây điện và khớp nối, đầu nối, hộp kéo dây.
• Thanh chống đa năng và bản mã, đai ống, bulông, ê-cu.
• Ty ren và tắc kê, bản treo, khớp nối.
• Tủ điện và phụ kiện đầu cáp.
• Đường ống và gioăng, mặt bích, phụ kiện nối.

Không nên tự ý kết hợp các phụ kiện khác tiêu chuẩn chỉ vì có thể lắp vừa. Khả năng tương thích cần được xem xét theo hướng dẫn của nhà sản xuất và yêu cầu kỹ thuật của hệ thống.
8. Kiểm soát điều kiện lưu kho


Vật tư đạt yêu cầu tại thời điểm giao hàng vẫn có thể xuống cấp nếu bảo quản không đúng.

Kho lưu trữ cần được xem xét về:

• Độ khô ráo và khả năng thoát nước.
• Che chắn mưa, nắng và bụi.
• Kê cao vật tư khỏi nền.
• Phân khu theo từng loại và từng lô.
• Biện pháp chống cong vênh.
• Bảo vệ bề mặt mạ hoặc sơn.
• Biện pháp bảo quản thiết bị điện tử.
• Kiểm soát xuất nhập theo nguyên tắc phù hợp.
• Nhãn nhận diện tình trạng phê duyệt.

Vật tư chưa nghiệm thu hoặc đang chờ xử lý nên được tách khỏi vật tư đã chấp thuận để tránh sử dụng nhầm.
9. Duy trì khả năng truy xuất hồ sơ


Mỗi lô vật tư nên có khả năng truy xuất từ khi trình duyệt đến khi lắp đặt.

Có thể quản lý theo chuỗi:

1. Hồ sơ trình duyệt vật liệu.
2. Phê duyệt của các bên liên quan.
3. Đơn đặt hàng.
4. Phiếu giao hàng.
5. Hồ sơ CO/CQ và thử nghiệm.
6. Biên bản nghiệm thu đầu vào.
7. Vị trí sử dụng trong công trình.
8. Biên bản nghiệm thu lắp đặt.
9. Hồ sơ hoàn công và bảo hành.

Việc này đặc biệt hữu ích khi cần kiểm tra lại một lô vật tư, xử lý bảo hành hoặc hoàn thiện hồ sơ bàn giao.
10. Kiểm soát ảnh hưởng đến khối lượng và chi phí


Thay đổi vật tư có thể làm phát sinh nhiều chi phí ngoài giá mua trực tiếp, chẳng hạn:

• Thay đổi kích thước hệ treo đỡ.
• Thay đổi phụ kiện kết nối.
• Tăng nhân công lắp đặt.
• Điều chỉnh bản vẽ phối hợp.
• Thử nghiệm lại.
• Đổi trả hàng.
• Chậm tiến độ.
• Tăng chi phí vận hành và bảo trì.

Khi đánh giá vật tư thay thế, nên xem xét tổng chi phí liên quan thay vì chỉ so sánh đơn giá của từng sản phẩm. Một phương án có giá mua thấp hơn nhưng khó lắp đặt hoặc thiếu phụ kiện có thể làm tổng chi phí tăng lên.
Checklist kiểm tra nhanh vật tư M&E


Trước khi chấp thuận đưa vật tư vào công trình, có thể kiểm tra các câu hỏi sau:

1. Vật tư đã có hồ sơ phê duyệt chưa?
2. Thương hiệu và model có đúng hồ sơ không?
3. Tiêu chuẩn sản xuất có phù hợp không?
4. CO/CQ có liên quan đúng đến lô hàng không?
5. Catalogue có xác định rõ model được cung cấp không?
6. Kích thước và chiều dày thực tế có đạt yêu cầu không?
7. Ngoại quan và lớp bảo vệ bề mặt có nguyên vẹn không?
8. Phụ kiện có đầy đủ và đồng bộ không?
9. Báo cáo thử nghiệm có áp dụng cho đúng sản phẩm không?
10. Điều kiện lưu kho có phù hợp không?
11. Lô hàng có được đánh dấu để truy xuất không?
12. Mọi thay đổi đã được phê duyệt trước khi thi công chưa?

Kết luận


Kiểm soát vật tư M&E không nên dừng ở việc thu thập CO/CQ hoặc kiểm đếm số lượng. Cần kết hợp đối chiếu hồ sơ phê duyệt, kiểm tra tài liệu kỹ thuật, nghiệm thu hàng hóa thực tế và duy trì khả năng truy xuất trong suốt quá trình thi công.

Một quy trình kiểm tra đầu vào rõ ràng sẽ giúp giảm nguy cơ sử dụng sai vật tư, hạn chế đổi trả, kiểm soát khối lượng và bảo vệ tiến độ chung của dự án.

Nội dung được đội ngũ Zencomex tổng hợp nhằm chia sẻ kinh nghiệm lựa chọn và kiểm soát vật tư M&E cho công trình. Rất mong nhận được thêm ý kiến từ các anh chị làm công tác thiết kế, dự toán, giám sát và thi công.